By Život jednog od najuticajnijih umova savremenog doba, Stivena Hokinga, bio je prožet simbolikom koja kao da je najavljivala njegovu nesvakidašnju sudbinu. Rođen u Oksfordu 8. januara 1942. godine – tačno tri veka nakon smrti Galilea Galileja – preminuo je 14. marta 2018. godine, na dan kada je rođen Albert Ajnštajn. Ipak, mimo ovih fascinantnih vremenskih podudarnosti, ostaje duboka priča o pojedincu koji je, usprkos teškoj i progresivnoj dijagnozi, iz korena izmenio savremenu fiziku, teoriju kosmosa i naše razumevanje univerzuma. Njegov rad uči nas ne samo o tajnama crnih rupa već i o beskrajnim mogućnostima ljudske volje.
Odrastanje u okruženju koje podstiče intelekt
Stiven Vilijam Hoking odrastao je u porodici gde su se naučna radoznalost i obrazovanje izuzetno cenili. Njegov otac Frenk bio je posvećen istraživanju tropskih oboljenja, dok je majka Izabel radila kao sekretarica. Kako su oboje diplomirali na Oksfordu, u domu su negovali atmosferu kritičkog razmišljanja i stalnog zapitivanja.
Nakon preseljenja u Sent Albans 1950. godine, porodični običaji Hokingovih često su delovali nesvakidašnje okolini – bilo je uobičajeno da svi članovi ručaju u potpunoj tišini posvećeni sopstvenim knjigama, a na odmore su putovali prastarim londonskim taksijem.
Iako tokom ranog školovanja nije prednjačio sa ocenama, nastavnici su ubrzo uočili njegov nesvakidašnji dar za logičko razmišljanje. Zbog specifičnog pristupa rešavanju kompleksnih zadataka, školski drugovi su mu dali nadimak „Ajnštajn“. Umesto pukog memorisanja činjenica, mladog Hokinga privlačio je rad uređaja i prirodni mehanizmi. Sa prijateljima i uz podršku profesora matematike Dikrana Tahte, uspeo je da sklopi funkcionalan improvizovani računski sistem koristeći delove starih telefona i elektronski otpad.
Akademski put i usmerenje ka kosmologiji
Iako je otac priželjkivao da Stiven upiše medicinske nauke, mladića su privlačila fundamentalnija pitanja o nastanku, strukturi i zakonitostima univerzuma. Budući da Univerzitetski koledž u Oksfordu u to vreme nije nudio smer čiste matematike, opredelio se za studije fizike i hemije, osvojivši stipendiju već sa 17 godina.
Tokom osnovnih studija važio je za izuzetno talentovanog studenta kome je savladavanje gradiva išlo s lakoćom, što mu je ostavljalo vremena i za vannastavne aktivnosti, poput kormilarenja u fakultetskom veslačkom klubu.
Nakon diplomiranja na Oksfordu, usledio je prelazak na Univerzitet u Kembridžu radi izrade doktorske disertacije iz oblasti kosmologije. Upravo u tom periodu započinje njegovo duboko istraživanje opšte teorije relativnosti, porekla kosmosa i fenomena crnih rupa.
Suočavanje sa teškom dijagnozom
Tokom prvih godina na Kembridžu, Hoking je primetio narušavanje motoričkih sposobnosti, učestale padove i otežan govor. Detaljni medicinski pregledi 1963. godine doneli su poražavajuće vesti – dijagnostikovana mu je amiotrofična lateralna skleroza (ALS), teška neurodegenerativna bolest koja postepeno uništava motoričke neurone. Prognoze stručnjaka bile su mračne, predviđajući mu tek nekoliko godina života.
Suočen sa saznanjem o teškom oboljenju, u početku se povukao iz naučnog rada. Međutim, susret i zbližavanje sa Džejn Vajld, studentkinjom književnosti i njegovom budućom suprugom, uneli su novu snagu u njegov život. Želja za stvaranjem porodice i završetkom započetog doktorata vratili su mu naučni entuzijazam. Prognoze o kratkom životnom veku pokazale su se netačnim – Hoking je sa ovom dijagnozom stvarao, istraživao i živeo duže od pola veka.
Naučna dostignuća koja su promenila fiziku
Pod mentorstvom kosmologa Denisa Skijame i u saradnji sa matematičarem Rodžerom Penrouzom, Hoking se posvetio analizi prostorno-vremenskih singulariteta – tačaka u kojima klasični zakoni fizike gube primenjivost. Njihovi zajednički radovi matematički su potkrepili ideju o tome da su prostor i vreme imali svoj početak, što je pružilo ključnu podršku teoriji Velikog praska.
Nakon istraživanja svojstava granica crnih rupa – takozvanog horizonta događaja – Hoking je 1974. godine došao do svog najznačajnijeg otkrića. Dokazao je da, usled kvantnih efekata u blizini horizonta događaja, crne rupe ipak emituju toplotno zračenje, danas poznato kao Hokingovo zračenje. Ovo saznanje pretvorilo je do tada prihvaćeno shvatanje o potpunoj crnini ovih objekata i uspešno premostilo elemente kvantne mehanike, termodinamike i teorije relativnosti.
Godine 1979. imenovan je za Lukasijanskog profesora matematike na Kembridžu, preuzevši poziciju koju je pre nekoliko vekova držao Sir Isak Njutn. U međuvremenu, u braku sa Džejn dobio je troje dece: Roberta, Lusi i Timotija.
Prilagođavanje novim okolnostima i komunikacija
Zdravstveno stanje naučnika dodatno se iskomplikovalo 1985. godine tokom boravka u Ženevi, kada je usled teške upale pluća podvrgnut hitnoj traheotomiji. Zahvat mu je spasao život, ali ga je trajno lišio glasnih žica.
U početnom periodu komunicirao je sporing metodom, podizanjem obrva pri pokazivanju slova na tabli. Kasnije je izrađen specijalizovani računarski program koji mu je omogućio da pomoću senzora pritiska – najpre u ruci, a kasnije u mišiću obraza – bira reči na ekranu i generiše sintetizovani govor. Taj prepoznatljivi elektronski glas postao je njegov jedinstveni vizuelni i zvučni pečat tokom predavanja, nastupa u javnosti i daljeg pisanja.
Popularizacija nauke i globalni uticaj
Sa željom da kompleksne kosmološke pojmove približi širem čitateljstvu, Hoking je 1988. godine objavio delo „Kratka istorija vremena“. Knjiga je doživela nezapamćen uspeh, postavši globalni bestseler koji se na listi najprodavanijih izdanja lista „Sunday Times“ zadržao više od četiri godine.
Ovim uspehom Hoking je izašao iz strogo akademskih okvira i postao prepoznatljiva figura pop-kulture. Gostovao je u animiranim i igranim serijama poput „Simpsonovih“ i „Zvezdanih staza“, dok je njegov sintetizovani glas zabeležen i na albumima grupe Pink Floyd. Unutrašnja radoznalost navela ga je da 2007. godine učestvuje i u specijalnom letu kojim je iskusio uslove mikrogravitacije, ostvarivši dugogodišnju želju da lebdi izvan invalidskih kolica.
Nakon povlačenja sa mesta Lukasijanskog profesora 2009. godine, nastavio je istraživački rad na Kembridžu sve do svoje smrti 2018. Njegov pepeo položen je u Vestminsterskoj opatiji u Londonu, pored velikana poput Isaka Njutna i Čarlsa Darvina.
Upozorenja o globalnim izazovima
U poslednjim decenijama života, Hoking je javno govorio o potencijalnim rizicima koji prete dugoročnom opstanku ljudske civilizacije. Kao ključne izazove izdvajao je:
Mogućnost ekoloških promena i narušavanja klime
Rizike od nuklearnih sukoba
Potencijalne pretnje od sintetičkih patogena
Potrebu za pažljivim razvojem napredne veštačke inteligencije kako bi ostala usklađena sa ljudskim vrednostima
Pitanje održivosti resursa na Zemlji.
Verovao je da ljudska vrsta treba postepeno da razvija tehnologije za istraživanje i potencijalno naseljavanje drugih nebeskih tela, smatravši to važnim korakom za osiguranje budućnosti civilizacije. Njegove analize nudile su poziv na odgovornije upravljanje naučnim dostignućima i resursima planete.
Trajno nasleđe
Zostavština Stivena Hokinga ogleda se kako u teorijskom doprinosu astrofizici, tako i u njegovoj ličnoj borbi sa telesnim ograničenjima. Njegov rad utemeljio je nove pravce u analizi prostora i vremena, dok je njegova istrajnost ostala primer duhovne snage koja prevazilazi prepreke. Kroz svoja dela i predavanja usmerio je pažnju generacija čitalaca ka razumevanju sveta koji nas okružuje.
